Trasnmetohet nga Ibn Abasi qė ka thėnė:
Mė pėrqafoi dhe mė shtrėngoi Muhamedi a.s dhe pastaj u lut e tha: O Zot mėsoja diturinė dhe Menēurinė. Buhariu.
Urtėsia padyshim se ėshtė cilėsi e njerėzve tė kompletuar nė rrafshin mendor dhe intelektual, tė cilėt pėrmes kėsaj cilėsie tė dhuruar nga Zoti i Madhėrishėm mund tė arrin tė zgjedhin probleme tė natyrave tė ndryshme. Ndryshe nga tė gjitha veēoritė tjera me tė cilat mund tė dallohet njė njeri , Urtėsia apo menēuria i jepet njerėzve te veēante si dhuratė nga Zoti xh.sh.
Lidhur me definimin e Menēurisė dijetarėt kanė thėnė:
-Menēuri do tė thotė vendosja e njė gjėje nė vendin e saj.
-Apo e definuan atė kėsisoj: Ajo ėshtė njė veprimi i qėlluar nė kohėn e qėlluar.
Kjo cilėsi te shumica e Filozofėve mė tė mėdhenj tė vjetėr konsiderohet si nėna e tė gjitha tė mirave dhe bazė e tė gjitha virtyteve njerėzore.
Filozofi i njohur antik Sokrati e konsideron atė si kulmin e tė mirave prej sė cilės burojnė tė gjitha veprimet dhe sjelljet e njerėzve dhe e cila konsiderohet edhe si bosht kryesor i tyre.
Urtėsia te Sokrati pėrkufizohet edhe kėshtu:
- Ajo ėshtė plotėsim i njohurive dhe i dijes, ku ai i cili e pėrshkon atė veē e ka arritur tėrė mirėsinė.
Ndėrkaq Platoni mendon se: Menēuria ėshtė veti e lartė e cila formohet si shkak i forcės sė hidhėrimit dhe asaj tė epsheve nė mendje dhe trup, ku i Menēur konsiderohet ai i cili punon mirė vetėm pėr atė se ajo vepėr ėshtė e mirė, e jo pėr ndonjė qėllim tjetėr.
Kėshtu pra kėtė cilėsi e vėrejmė edhe tek tė gjitha drejtimet e ndryshme filozofike dhe tė shkencės sė Etikės-Moralit si dhe tė atyre tė quajtura si Polemizuesit Ruvakijjun. Por kėta tė fundit edhe pse e kishin ndėrtuar tezen e tyre tė bazuar nė epsh si bazė e drejtimit te tyre etik, prapė se prapė paraqiteshin para masės me ngjyrė tė njeriut tė matur e tė menēuri duke u thirrur me maturi nė parimet e kėsaj vetie.
Ndėrkaq sa i pėrket Feve, dihet mirėfilli se tė gjitha fetė me gjithė kontradiktat apo mospajtimet nė mes tyre, pajtohen se kjo cilėsi apo veēori konsiderohet si dhuratė nga Zoti xh,sh, tė cilėn Ai ia jep kujt tė do nga robėrit e Tij. Ndaj ai i cili pajiset prej Allahut Fuqiplotė me njohuri tė shumta, me sukses nė punė dhe me drejtėsi nė gjykim, atėherė padyshim se arrin tė pajiset mė Urtėsi dhe me tė gjitha tė mirat.
Thotė Zoti xh.sh:
Atij qė i ėshtė dhėnė urtėsia i janė dhėnė tė mira tė shumta.
Ne i kemi dhėnė Lukmanit Urtėsi duke i thėnė: falėnderoje Allahun, e kush falėnderon , falėnderon pėr veten e tij".- Lukman 12
E lidhur me Davudin a.s. thuhet:
Ne i dhamė Davudit Urtėsinė dhe Oratorinė.
Ndėrkaq sa i pėrket qė tė dyve, Davudit dhe Sylejmanit a.s. Zoti xh.sh thotė:
...Ēdo njėrit prej tyre i dhamė urti dhe dije
Filozofėt Islam gjithashtu thėrrisnin dhe cilėsoheshin me kėtė veēori ,edhe pse kishte nga mesi i tyre qė i pasonin filozofėt e vjetėr Grek posaēėrisht Sokratin, Platonin dhe Arsitotelin.
Dijetari i shquar i Etikės Islame Ibn Miskevije nė librin e tij - Disiplina e Moralit Etikės lidhur me urtinė thotė:
Urtėsia ėshtė virtyt i shpirtit tė dalluar qė flet, e kjo do tė thotė qė ti njoh tė gjitha gjėrat pėr kah ekzistenca. Apo ti njoh mendjet ose mentalitetet se cila prej tyre duhet tė jetė aktive e cila pasive.
Elementet bazė tė urtėsisė apo menēurisė janė tre:
1. Inteligjenca
2. Njohuria
3. Dėshira
Inteligjenca konsiderohet si dhuratė nga Zoti i Madhėrishėm, Njohuritė e gjėra vijnė si shkak i punės dhe angazhimit tė njeriu si dhe, Dėshira apo vullneti i fortė vijnė si dhuratė nga shoqėria e suksesshme dhe e ngritur e cila i motivon pjesėtarėt e saj tė ecin tutje nė botėn e suksesit.
Kjo shoqėri u vė bijve bazat themelore tė jetės qė konsiderohen si tė domosdoshme pėr tė jetuar njė jetė me nder dhe me krenari.
Ndaj duke i parė kėto elemente mund tė themi se dallimi nė mes diturisė dhe menēurisė ekziston nė atė se :
Dituria na mėson tė prodhojmė ilaqe apo armė, ndėrkaq urtėsia apo menēuria na mėson apo nė bėnė neve tė mendojmė se kur duhet ti pėrdorim ato.
Ndaj moto e asaj kohe ndėr masėn e gjerė ishte bindja se Urtėsia ėshtė fryt i suksesit tė dijes dhe punės, gjė qė e cila mbėshtetet edhe sot e kėsaj dite.
Nocioni Hakim I Menēur- I Urtė ėshtė pėrdorur qysh nė kohėrat e lashta duke shprehur nder dhe respekt pėr personin si shkak i respektit dhe shenjtėrisė qė kishin njerėzit pėr kėtė cilėsi. Ēdo ymet apo popull kishte njerėz tė urtė dhe tė menēur me tė cilėt krenoheshin pėr njohuritė e tyre sa qė disa edhe i lartėsonin nė shkallėn e shenjtėrisė. Kėtė e vėrejmė bazuar nė hulumtimet etike qė janė bėrė kohė mė parė, e vazhdojnė tė bėhet edhe sot e kėsaj dite.. Kjo pėr arsye sė kėta popuj shkonin aq larg sa qė konsideronin sė kėta dijetar tė urtė dhe tė menēur posedonin njohuri tė jashtėzakonshme duke u veēuar me njohuri tė fshehta tek tė cilat nuk mund tė arrije askush tjetėr pos tyre.
Por siē do theksuar nė kėtė aspekt, Urtėsia si cilėsi ishte fare pak e njohur nė kohen e njohur para ardhjes sė shpalljes sė fundit tė islamit. Ndėr popuj tė ndryshėm, e posaēėrisht te arabėt mė shumė ishin tė shfaqura armiqėsitė ndėr njerėz dhe rrėmbimet se sa kjo gjė.
Urtėsia luan njė rol tė jashtėzakonshėm nė sjelljen e personave dhe shoqėrive , pėrmes saj largohen rreziqet nė jetėn private tė njerėzve dhe atė tė pėrgjithshme.
Ndaj pėrderisa urtėsia tė jetė cilėsi e njeriut atėherė nuk do tė mungojė suksesi dhe shpėtimi, ndėrkaq popujt qė u pajisėn me tė atėherė ata e shtrinė sundimin e tyre nė botė dhe ndriēuan sikur dielli. E si tė mos jetė kėshtu kur Urtėsia kėrkon para ēdo pune vigjilencė nė ēdo aspekt pėr proceset qė mund do tė ndodhin.
Po pėrmendim kėtu disa fjalė tė urta sa pėr tė parė intelektin e madh tė atyre qė i kanė thėnė:
- Kokat janė mė tė menēura atėherė kut janė tė qeta, ndėrsa zemrat janė mė tė forta dhe mė stabile atėherė kur ato rrahin nė pėrkrahje tė ēėshtjeve tė pastra dhe tė drejta .
-Tė jesh i drejt para se tė jesh bujar.
-Njeriu mė i menēur ėshtė ai qė mendon se ka pak menēuri.
Njėri nga tė menēurit ka thėnė:
Tė mos mashtrojnė katėr gjėra:
1. Mikpritja e udhėheqėsve
2. Buzėqeshja e armikut
3. Lajkat e grave
4. Dhe tė nxehtit e dimrit
Literatura:___________________________________________________
1) Kurani i Madhėruar
2) Sahihul Buhari
3) Fil Ahlakil Islamijeti vel Insanijeti- D. Ahmet Faragali.1988 Kajro. Fq.
4) Prof .Dr. Abdulkerim Bekar- marrw nga- Xhamiul Ahkamiil Kuran. Pjes 3-
